Η πρόσφατη μεταρρύθμιση στο κληρονομικό δίκαιο για πρώτη φορά θέτει ένα σαφές πλαίσιο προστασίας για τα ζευγάρια που επιλέγουν να συζούν υπό το καθεστώς της ελεύθερης ένωσης ενώ ταυτόχρονα επιβεβαιώνει την πλήρη εξομοίωση των συντρόφων τους συμφώνου συμβίωσης με τους συζύγους του γάμου.
Παραδοσιακά, το κληρονομικό μας δίκαιο, όπως διαμορφώθηκε στον Αστικό Κώδικα, αναγνώριζε κληρονομικά δικαιώματα (τόσο στην εξ αδιαθέτου διαδοχή όσο και στη νόμιμη μοίρα) αποκλειστικά στους συζύγους, δηλαδή στα άτομα που είχαν συνάψει γάμο. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αποκλείονται πλήρως από την κληρονομική διαδοχή οι σύντροφοι, ανεξάρτητα από τα χρόνια ή την ουσία της κοινής τους ζωής.
Ωστόσο, η ραγδαία αύξηση των συμφώνων συμβίωσης στην Ελλάδα και η σταδιακή εξομοίωσή τους με τον γάμο (ν. 4356/2015) , σε συνδυασμό με τις νέες μορφές οικογένειας, κατέστησαν αναγκαία την κάλυψη των νομοθετικών κενών και των ασαφειών που επικρατούσαν. Η νέα νομοθετική μεταρρύθμιση έρχεται να εκσυγχρονίσει το πλαίσιο αυτό, διασφαλίζοντας πλήρως τα περιουσιακά και κληρονομικά δικαιώματα των συντρόφων.
ΤΙ ΑΛΛΑΖΕΙ ΓΙΑ ΤΑ ΖΕΥΓΑΡΙΑ ΣΕ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΝΩΣΗ;
Η ουσιαστική και πρωτοποριακή μεταρρύθμιση στο κληρονομικό δίκαιο έρχεται να καλύψει το κενό που υπήρχε για τα ζευγάρια που συζούσαν σε ελεύθερη ένωση (de facto συμβίωση), δηλαδή χωρίς τη σύναψη γάμου ή συμφώνου συμβίωσης.
Αξίζει να τονιστεί πως για πρώτη φορά, το νέο κληρονομικό δίκαιο (ΑΚ1817 όπως τροποποιήθηκε με τον ν. 5303/2026) αναγνωρίζει ένα θεσμοθετημένο πλέγμα προστασίας και για τα ζευγάρια που συζούσαν σε ελεύθερη ένωση κατά τα τελευταία 3 έτη πριν τον θάνατο η χωρίς χρονικό περιορισμό εφόσον είχαν αποκτήσει τέκνο.
Πιο συγκεκριμένα, ο επιζών σύντροφος αποκτά δικαίωμα οίκησης -προσωρινής παραμονής στην κοινή κατοικία- και στο εξαίρετο -στα οικιακά σκεύη- εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις ενώ ταυτόχρονα σε περιπτώσεις πλήρους έλλειψης συγγενών και συζύγου, καλείται πλέον από τον νόμο στην κληρονομιά (εξ αδιαθέτου διαδοχή).
Παρόλα αυτά, σημειώνεται ότι με τις νέες νομοθετικές αλλαγές εξακολουθεί να μην απονέμεται δικαίωμα στην νόμιμη μοίρα. Για την πλήρη και ολοκληρωμένη κατοχύρωση του συντρόφου σε αυτή την περίπτωση, η σύνταξη διαθήκης ή κληρονομικής σύμβασης παραμένει η μόνη ασφαλής επιλογή.
ΤΙ ΙΣΧΥΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ
Ήδη από τη θέσπιση του Ν. 4356/2015, η πολιτεία προέβη στην πλήρη εξομοίωση των κληρονομικών δικαιωμάτων των συντρόφων με σύμφωνο συμβίωσης με εκείνα των συζύγων.
Ο ν. 5303/2026 που τέθηκε σε ισχύ από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 επιβεβαιώνει και ισχυροποιεί την πλήρη εξομοίωση των δικαιωμάτων των συντρόφων με αυτά των συζύγων. Τι σημαίνει αυτό; Ο επιζών σύντροφος αποκτά πλέον ξεκάθαρο και ισχυρό κληρονομικό δικαίωμα. Σε περίπτωση μη ύπαρξης διαθήκης (εξ αδιαθέτου διαδοχή) καλείται ως κληρονόμος μαζί με τους υπόλοιπους συγγενείς διατηρώντας τα ίδια ποσοστά που προβλέπονται και για τον σύζυγο (ΑΚ1820). Ταυτόχρονα, ο επιζών σύντροφος διατηρεί το δικαίωμα της νόμιμης μοίρας (ΑΚ1825) διασφαλίζοντας έτσι ένα ελάχιστο όριο οικονομικής προστασίας ακόμη κι αν υπάρχει διαφορετική πρόβλεψη στην διαθήκη. Ο νέος νόμος ενισχύει ουσιαστικά την προστασία του επιζώντος συντρόφου και ως προς την καθημερινή διαβίωση αναγνωρίζοντας το δικαίωμα οίκησης στην κοινή κατοικία για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα καθώς και το δικαίωμα στο εξαίρετο (ΑΚ1821)
Η σημασία των νέων νομοθετικών ρυθμίσεων είναι καθοριστική. Αίρει μια μακροχρόνια ανισότητα των ζευγαριών που τελούν υπό το καθεστώς του συμφώνου συμβίωσης η της ελεύθερης ένωσης με αυτό του γάμου και αναγνωρίζει ότι η συναισθηματική και οικονομική αλληλεγγύη των πρώτων είναι ισότιμη με εκείνη του γάμου.
Κατερίνα Βελισσάρη
Ασκούμενη Δικηγόρος
