Μια δημόσια διαφωνία με ένα ουσιαστικό μάθημα για κάθε δημιουργό, ερμηνευτή και επαγγελματία της μουσικής βιομηχανίας.
Η πρόσφατη αντιπαράθεση γύρω από τον Νίκο Καρβέλα και την Άννα Βίσση φέρνει στο προσκήνιο ένα ερώτημα που απασχολεί διαχρονικά τον καλλιτεχνικό κόσμο: ποιος ελέγχει τελικά τη χρήση ενός τραγουδιού; Ο συνθέτης και στιχουργός, ο ερμηνευτής ή ο οργανισμός που διαχειρίζεται τα πνευματικά δικαιώματα;
Η απάντηση προϋποθέτει τη διάκριση τριών διαφορετικών ρόλων, οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους, αλλά δεν ταυτίζονται νομικά.
1. Ο συνθέτης και στιχουργός: ο δημιουργός του έργου
Ο Νίκος Καρβέλας, ως δημιουργός της μουσικής και των στίχων των έργων του, προστατεύεται από τον Ν. 2121/1993 περί πνευματικής ιδιοκτησίας.
Ο δημιουργός διαθέτει δύο βασικές κατηγορίες δικαιωμάτων:
- Το περιουσιακό δικαίωμα, το οποίο του επιτρέπει να επιτρέπει ή να απαγορεύει συγκεκριμένες μορφές εκμετάλλευσης του έργου του, όπως η δημόσια εκτέλεση, η αναπαραγωγή και η διάθεσή του στο κοινό.
- Το ηθικό δικαίωμα, το οποίο προστατεύει τον προσωπικό δεσμό του δημιουργού με το έργο, μεταξύ άλλων ως προς την αναγνώριση της πατρότητας και την προστασία της ακεραιότητάς του.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ο δημιουργός μπορεί να αγνοεί συμβάσεις και άδειες που έχουν ήδη χορηγηθεί ή ότι κάθε χρήση ενός έργου απαιτεί πάντοτε νέα ατομική άδειά του. Η απάντηση εξαρτάται από το είδος της χρήσης, τα δικαιώματα που έχουν ανατεθεί και το ισχύον καθεστώς αδειοδότησης.
2. Η ερμηνεύτρια: δικαιώματα επί της ερμηνείας της
Η Άννα Βίσση, ως τραγουδίστρια, δεν είναι απλώς το πρόσωπο που παρουσιάζει ένα τραγούδι στο κοινό. Απολαμβάνει αυτοτελή συγγενικά δικαιώματα επί της ερμηνείας της, σύμφωνα με τον Ν. 2121/1993.
Τα δικαιώματα αυτά αφορούν, μεταξύ άλλων, τη χρήση και την εκμετάλλευση της ερμηνείας της, όπως όταν αυτή εγγράφεται, αναπαράγεται ή μεταδίδεται, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου.
Πρέπει, όμως, να γίνει μια κρίσιμη διάκριση: το δικαίωμα στην ερμηνεία δεν ταυτίζεται με το δικαίωμα επί του τραγουδιού ως μουσικού και στιχουργικού έργου.
Το γεγονός ότι ένας τραγουδιστής έχει ερμηνεύσει επί σειρά ετών ένα τραγούδι, ακόμη και αν αυτό έχει συνδεθεί στενά με την καλλιτεχνική του ταυτότητα, δεν του μεταβιβάζει αυτομάτως την πνευματική ιδιοκτησία του δημιουργού. Αντίστοιχα, η ύπαρξη συγγενικών δικαιωμάτων του ερμηνευτή δεν καταργεί τα δικαιώματα του συνθέτη και του στιχουργού.
Το αν και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να πραγματοποιηθεί μια συγκεκριμένη ζωντανή ερμηνεία απαιτεί, συνεπώς, αυτοτελή έλεγχο των εφαρμοστέων δικαιωμάτων και αδειών.
3. Τι είναι η Αυτοδιαχείριση και ποιος είναι ο ρόλος ενός ΟΣΔ;
Η Αυτοδιαχείριση είναι Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης (ΟΣΔ) μουσικών πνευματικών δικαιωμάτων. Οι ΟΣΔ είναι οργανισμοί που διαχειρίζονται δικαιώματα για λογαριασμό πολλών δικαιούχων, με σκοπό τη συλλογική εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους.
Στην πράξη, ένας ΟΣΔ μπορεί, στο πλαίσιο των εξουσιών που του έχουν ανατεθεί, να αδειοδοτεί χρήσεις μουσικών έργων, να εισπράττει αμοιβές από χρήστες —όπως διοργανωτές συναυλιών και επιχειρήσεις— και να διανέμει τα ποσά που αναλογούν στους δικαιούχους.
Η συλλογική διαχείριση διευκολύνει σημαντικά την αγορά: ένας διοργανωτής δεν χρειάζεται να διαπραγματεύεται χωριστά με κάθε δημιουργό για κάθε έργο, εφόσον η συγκεκριμένη χρήση καλύπτεται από την άδεια και το ρεπερτόριο που εκπροσωπεί ο οργανισμός.
Ο ΟΣΔ, ωστόσο, δεν γίνεται λόγω της ανάθεσης δημιουργός του έργου ούτε αποκτά απεριόριστη εξουσία επάνω του. Η αρμοδιότητά του καθορίζεται από τον νόμο και, κυρίως, από τα δικαιώματα και τις κατηγορίες χρήσεων που του έχουν ανατεθεί.
4. Τι αλλάζει όταν ο δημιουργός ανακαλεί την ανάθεση;
Στην υπόθεση Καρβέλα, σύμφωνα με τις δημόσιες ανακοινώσεις και τα σχετικά δημοσιεύματα, το επίκεντρο είναι η ανάκληση της διαχείρισης συγκεκριμένων δικαιωμάτων δημόσιας εκτέλεσης μέσω ζωντανών ερμηνειών από την Αυτοδιαχείριση.
Το άρθρο 12 του Ν. 4481/2017 ρυθμίζει την ανάθεση διαχείρισης και τα δικαιώματα του δικαιούχου ως προς αυτήν. Η ανάκληση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια απλή, στιγμιαία αλλαγή: απαιτείται να εξεταστούν η έγγραφη δήλωση, η έκταση της ανάκλησης, ο χρόνος παραγωγής των αποτελεσμάτων της και οι ήδη χορηγηθείσες άδειες.
Επομένως, η ανάκληση συγκεκριμένης κατηγορίας δικαιωμάτων δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι ο δημιουργός αποχωρεί συνολικά από τον οργανισμό ή ότι παύουν αυτομάτως να ισχύουν όλες οι προηγούμενες άδειες. Ούτε αρκεί από μόνη της για να κριθεί οριστικά αν επιτρέπεται μια συγκεκριμένη μελλοντική εμφάνιση.
Για τον διοργανωτή, το κρίσιμο είναι να διασφαλίσει ότι διαθέτει την απαιτούμενη άδεια για τη συγκεκριμένη χρήση. Για τον δημιουργό, να γνωρίζει ποια δικαιώματα διαχειρίζεται ο ίδιος και ποια εξακολουθούν να καλύπτονται από υφιστάμενες συμβάσεις ή άδειες. Για τον ερμηνευτή, να γνωρίζει τις συμβατικές του δεσμεύσεις και τα δικαιώματά του.
5. Το μάθημα για τους ανθρώπους της μουσικής: Γιατί η νομική υποστήριξη στον καλλιτεχνικό χώρο δεν είναι χρήσιμη μόνο όταν έχει ήδη δημιουργηθεί μια διαφορά.
Για τον δημιουργό, η προσεκτική επιλογή του τρόπου διαχείρισης των δικαιωμάτων του είναι καθοριστική. Για τον ερμηνευτή, εξίσου σημαντικό είναι να γνωρίζει τις άδειες που απαιτούνται για τις εμφανίσεις και τις ηχογραφήσεις του. Για τον ΟΣΔ και τον διοργανωτή, η σαφής οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων και των συμβατικών υποχρεώσεων αποτελεί βασική προϋπόθεση ασφαλούς συνεργασίας.
Οι περισσότερες τέτοιες δυσκολίες δεν αρχίζουν όταν μια διαφωνία γίνεται δημόσια. Συχνά, οι βάσεις τους έχουν τεθεί πολύ νωρίτερα: σε μια σύμβαση που δεν αποσαφηνίζει επαρκώς τα δικαιώματα, σε μια άδεια με ασαφές πεδίο εφαρμογής ή σε μια συνεργασία της οποίας οι όροι δεν επανεξετάστηκαν όταν άλλαξαν οι συνθήκες.
Στον καλλιτεχνικό χώρο, όπου η δημιουργικότητα συναντά την οικονομική εκμετάλλευση και τις σύνθετες συμβατικές σχέσεις, η γνώση των δικαιωμάτων δεν είναι απλώς θεωρητικό πλεονέκτημα. Είναι εργαλείο προστασίας της ίδιας της επαγγελματικής δραστηριότητας.
Γιατί, τελικά, η καλύτερη διαχείριση μιας νομικής διαφοράς είναι συχνά εκείνη που έχει προληφθεί εγκαίρως — με σαφείς όρους, σωστή αδειοδότηση και ουσιαστική νομική καθοδήγηση, από την έναρξη μιας συνεργασίας έως την ολοκλήρωσή της.
Συμπέρασμα
Kαι στον χώρο της μουσικής, η σαφής συμβατική ρύθμιση και η νομική κατοχύρωση των δικαιωμάτων προστατεύει τις συνεργασίες, περιορίζει τις αβεβαιότητες και επιτρέπει στους καλλιτέχνες να επικεντρώνονται στη δημιουργία τους.
Η ουσιαστική νομική προστασία αρχίζει πριν από την υπογραφή μιας σύμβασης και συνεχίζεται σε όλη τη διάρκεια της συνεργασίας — όχι μόνο όταν η διαφωνία έχει ήδη γίνει δημόσια.
Η παρούσα ανάλυση έχει ενημερωτικό χαρακτήρα. Η αξιολόγηση συγκεκριμένης υπόθεσης προϋποθέτει έλεγχο των σχετικών συμβάσεων, αδειών και πραγματικών περιστατικών.
Έλενα Κυριακοπούλου
Δικηγόρος, ΠΜΣ Εμπορικού Δικαίου – Άυλα Αγαθά και Ανταγωνισμός
